Johann Christoph Schmidt i jego czasy

Poniższy tekst to przedmowa napisana przez dr. Reinera Zimmermanna w 2021 roku do publikacji pięciu uwertur Johanna Christopha Schmidta, wydanej przez wydawnictwo Ries & Erler w Berlinie. Zawiera ona cenne informacje na temat epoki historycznej, w której działał ten kompozytor nadworny, a także o jego życiu i twórczości – w czasach, gdy ten drezdeński kompozytor jest niemal zupełnie nieznany.

W ramach przygotowań do pierwszego współczesnego wystawienia opéra-balletu Fastnachts-Lust przepisuję tutaj tę przedmowę.

• 

• 

Johann Christoph Schmidt (1664–1728) należał do najmniej znanych kapelmistrzów drezdeńskiej kapeli dworskiej. Jako muzyk protestancki znalazł się w wirze politycznych i administracyjnych zawirowań wywołanych przez konwersję elektora Fryderyka Augusta I na katolicyzm – władcy, który osobiście faworyzował muzykę kościelną w obrządku katolickim. Należał także do tak zwanych „lullistów”, muzyków o orientacji francuskiej na dworze drezdeńskim, którzy od 1717 roku byli coraz bardziej spychani w cień przez „Włochów” (rozwojowi temu drezdeńska historiografia muzyczna i praktyka wykonawcza poświęciły niemal wyłącznie uwagę). Wreszcie większość jego kompozycji zaginęła w 1760 roku, gdy wojska pruskie podpaliły pałac książęcy na przedmieściu Pirny, niszcząc tym samym resztki spuścizny protestanckiej muzyki kościelnej XVII wieku.

Gdy Heinrich Schütz zmarł w 1672 roku, Johann Christoph Schmidt, urodzony 6 sierpnia 1664 roku w Hohnstein w Szwajcarii Saksońskiej, miał osiem lat. Jego ojciec, niegdyś chórzysta u Schütza, przekazywał swoją wiedzę jako organista i nauczyciel w Hohnstein i wychowywał swoich muzykalnych synów w tradycji drezdeńskiej muzyki kościelnej protestanckiej. Schmidt uczęszczał jako stypendysta do gimnazjum „Zum Heiligen Kreuz” w Dreźnie, a dwa lata później wstąpił na służbę elektora Jana Jerzego II jako chórzysta i instrumentalista.

• 

  Christian Weise

• 

  Christian-Weise-Gymnasium in Zittau

W latach 1681–1683 studiował w Starym Gimnazjum w Żytawie u Christiana Weise i brał udział w przedstawieniach szkolnych. Po studiach na Uniwersytecie w Lipsku został w 1687 roku mianowany preceptorem chórzystów dworskich na dworze drezdeńskim. Urzędujący kapelmistrz Christoph Bernhard, u którego pracował jako gambista i organista, udzielał mu lekcji kompozycji. W tym okresie powstawały utwory przeznaczone do użytku liturgicznego. W 1692 roku, po śmierci Bernharda, Schmidt awansował na drugiego organistę dworskiego. Elektor Jan Jerzy IV przyznał mu stypendium na podróż studyjną do Włoch w latach 1693/94. Po wykonaniu opéra-balletu Musesfest (16 lutego 1696) kapelmistrz Nicolaus Adam Strunck polecił go na stanowisko wicekapelmistrza kapeli dworskiej, połączone z funkcją organisty kameralnego.

W kwietniu 1697 roku Strunck stracił stanowisko wraz z trzynastoma innymi muzykami dworskimi (którzy zostali ponownie zatrudnieni w czerwcu), równolegle z rozwiązaniem całego dworu. Stało się tak, ponieważ August chciał mieć wolną rękę w decyzjach personalnych dotyczących swojej osobistej rezydencji w Warszawie po koronacji na króla Polski w Krakowie 15 września 1697 roku. Schmidt był świadkiem koronacji i wrócił do Drezna, aby pozyskać kolejnych muzyków do nowej Królewsko-Polskiej Kapeli.

Friedrich August I, bekannt als August I - der Starke (1670-1933)

1 października 1697 roku Johann Christoph Schmidt został mianowany kapelmistrzem Królewsko-Polskiej Kapeli wraz z piętnastoma innymi muzykami i wysłany do Warszawy. Zażądał jednak zgody na dwukrotne w ciągu roku wyjazdy do Drezna. W następnym roku zespół został powiększony do 41 członków poprzez dołączenie muzyków włoskich i polskich. Niemniej jednak w Dreźnie nadal istniała potrzeba wykonywania protestanckiej muzyki kościelnej dla elektorki i dworu, którą coraz częściej realizowali członkowie kapeli dworskiej oraz sześciu chórzystów.

W sierpniu 1699 roku August wrócił do Drezna ze swoim dworem i muzykami, w związku z czym kapela została podzielona: jedna część pozostała w Warszawie, natomiast sekcja, która została w Dreźnie, była odpowiedzialna za katolickie nabożeństwa odprawiane w kaplicy zamku Moritzburg, w których August uczestniczył zawsze, gdy rezydował w Dreźnie. Johann Christoph Schmidt kierował protestancką muzyką kościelną w kaplicy zamkowej i był także odpowiedzialny za edukację muzyczną chórzystów.

W 1700 roku August rozpoczął beznadziejną militarną przygodę Wielkiej Wojny Północnej przeciwko Karolowi XII Szwedzkiemu. W konsekwencji w maju 1702 roku ewakuował swój dwór z Warszawy, a w 1704 roku utracił koronę polską. Zastąpił go Stanisław Leszczyński (1677–1766), król Polski z łaski Karola. W latach 1706–1707 Leszczyński przebywał na zamku Mildenstein w Leisnig w dolinie Freibergskiej Muldy z około 1000 osób i 400 końmi, zaledwie około 70 kilometrów od Drezna. 27 października 1706 roku podpisał tam upokarzający traktat w Altranstädt, zrzekając się korony polskiej.

Prawdopodobnie w celu zamaskowania klęski w Warszawie August kazał swoim warszawskim muzykom występować także w protestanckich nabożeństwach w Dreźnie w latach 1702–1704. Ówcześni świadkowie pisali, że „rano i po południu kapelmistrz Schmidt wraz z obecnymi królewskimi muzykami i kastratami wykonywał bardzo przyjemną muzykę”. W kwietniu 1707 roku Królewsko-Polska Kapela została rozwiązana, ponieważ zabrakło 47 750 talarów na wypłaty. Mimo to muzycy pozostali w służbie i mogli zostać przydzieleni do nowych zadań.

W latach 1707–1709 August szukał na różnych dworach europejskich rosyjskiego wsparcia w celu odzyskania korony polskiej. Zabiegał także o pomoc króla Danii Fryderyka IV, na którego cześć przygotowano w Dreźnie wielkie święto w maju/czerwcu 1709 roku. Występowało 60 trębaczy, 10 par kotłów i 84 innych muzyków, z których tylko część pochodziła z Drezna. Z tej okazji 26 maja w Pillnitz kapelmistrz wykonał divertissement Le Théâtre des Plaisirs do tekstu Angela Constantini. Wzięła w nim udział także trupa francuska zaangażowana w lipcu 1708 roku oraz trupa włoska. Kapelmistrz Schmidt z pewnością przygotował na te okazje także własne kompozycje.

Aby pozyskać przychylność papieża, August kazał w 1708 roku przekształcić stary gmach opery w katolicki kościół dworski i wydał szczegółowe przepisy w „Règlement du Roi pour l’Eglise et Chapelle Royale ouverte aux Catholiques” dotyczące utworzenia zespołu muzyki kościelnej składającego się z sześciu śpiewaków i czterech instrumentalistów pod kierownictwem duchownego dyrektora muzycznego. Zespół ten miał towarzyszyć muzycznie wszystkim cichym mszom, w których uczestniczył król, podczas gdy kapela dworska miała grać podczas wszystkich uroczystych mszy w niedziele i święta. Okazjonalnie takie spontaniczne decyzje książęce nie były do końca przemyślane, co prowadziło do sporów kompetencyjnych wymagających interwencji króla. W tym niepewnym środowisku Schmidt musiał odnaleźć swoje miejsce jako odpowiedzialny kapelmistrz – zadanie to nie było łatwiejsze przez fakt, że August nie przejawiał większego osobistego zainteresowania tą muzyką kościelną.

Dopiero po klęsce Szwedów pod Połtawą przez wojska rosyjskie cara Piotra I August odzyskał w lipcu 1709 roku koronę polską. Miesiąc później zreorganizowano finanse muzyki dworskiej, czerpiąc środki z powszechnego podatku konsumpcyjnego – posunięcie to dało elektorowi-królowi większy margines finansowy wbrew woli stanów. Protestancki zespół muzyczny pod kierownictwem Schmidta zachował strukturę, jaką miał od 1698 roku. Jednocześnie, dzięki przywróconej stabilizacji politycznej i dzięki znacznym zdolnościom organizacyjnym, zdołał utworzyć tak zwane „orchestre” z powtórnie przyjętych członków kapeli dworskiej oraz dodatkowych muzyków grających na nowoczesnych instrumentach. Składało się ono z chórowo wzmocnionych smyczków rodziny skrzypcowej, fletów poprzecznych, obojów i rogów oraz pełnej grupy basso continuo z fagotem, wiolonczelą, skrzypcami, teorbanem, klawesynem i organami. Mógł także korzystać ze swoich wcześniejszych zespołów opéra-ballet, gdyż kapela dworska już przed 1696 rokiem dysponowała dużym zespołem dętym i gambowym, a także skrzypcami, wiolonczelami, kontrabasami i innymi instrumentami ówcześnie używanymi.

Około 1710 roku nowy zespół orkiestrowy był już w pełni uformowany. Trębacze pochodzili z grupy trębaczy dworskich ze swoimi srebrnymi trąbkami, które należały do elektora Augusta jako arcyMarszałka Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. Poza nabożeństwami orkiestra ta towarzyszyła także baletom i przedstawieniom teatralnym francuskiej trupy zaangażowanej w 1708 roku (sześć pań i siedmiu panów, tancerzy i śpiewaków), zanim ci muzycy przejęli później repertuar włoski. W ten sposób Johann Christoph Schmidt zbudował renomę drezdeńskiej kapeli dworskiej jako najnowocześniejszej i najlepszej orkiestry w Europie – renomę, którą cieszyła się przez kolejne dziesięciolecia pod dyrekcją Hassego aż do końca epoki Augusta.

Z powodu upodobań Augusta do francuskiego smaku na dworze w latach 1709–1717 dominował we dworskiej kapeli francuski goût. Reprezentowali go holenderski skrzypek Jean-Baptiste Volumier, wykształcony w Wersalu, który mimo to pielęgnował szeroki repertuar włoski; francuski flecista Pierre-Gabriel Buffardin oraz Johann Christoph Schmidt. Razem jako „lulliści” kształtowali styl kapeli dworskiej i byli wspierani przez innych utalentowanych instrumentalistów, m.in. Pantaleona Hebenstreita (twórcę Pantalonu – dużej formy cymbałów) oraz Jana Dismasa Zelenkę, który działał jako kontrabasista, kompozytor i uczeń Schmidta.

W 1714 roku Schmidt mógł towarzyszyć następcy tronu Fryderykowi Augustowi w jego podróży edukacyjnej do Wersalu razem z Jean-Baptiste Volumierem, Johannem Georgiem Pisendelem, Christianem Pätzoldem i innymi muzykami kameralnymi oraz poznać z pierwszej ręki muzykę na dworze Ludwika XIV.

Sam Schmidt, po pobycie studyjnym we Włoszech, był także dobrze obeznany ze stylem włoskim, co widać po jego divertimento teatrale Latona in Delo wykonanym w 1699 roku w Warszawie. Orientacja stylistyczna nie była więc sprawą króla, lecz zależała od upodobań samego władcy.

W 1717 roku Schmidt został mianowany Oberkapellmeisterem na dworze drezdeńskim – jednym z niewielu niemieckich kompozytorów i dyrygentów orkiestrowych, którzy otrzymali to bardzo wysokie wyróżnienie, zwłaszcza jeśli wziąć pod uwagę, że szczyt swojej twórczości miał już za sobą. Od września 1717 roku ton nadawali Włosi. Na życzenie następcy tronu (późniejszego elektora Fryderyka Augusta II), który podczas swojej podróży edukacyjnej w Wenecji zafascynował się muzyką wenecką, do Drezna przybyli Antonio Lotti z żoną, primadonnę Santa Stella Lotti, kastrat Senesino, Margherita Durastanti, Vittoria Tesi oraz skrzypek-wirtuoz Francesco Maria Veracini, aby wprowadzić muzykę wenecką także w Dreźnie. Wraz z Pisendelem i Johannem Davidem Heinichenem, którzy również przybyli z Wenecji i zostali mianowani kapelmistrzami obok Schmidta, przedstawiciele włoskiego gusto uzyskali pierwszeństwo przed reprezentantami stylu francuskiego dzięki protekcji następcy tronu. Doprowadziło to do konfliktów między „Francuzami” a „Włochami”, które ostatecznie zaowocowały artystycznym kompromisem zwanym „stylem mieszanym”. Elektor musiał osobiście interweniować, aby zapobiec ingerencji pana Schmidta w sprawy dotyczące włoskiej trupy operowej.

Na ślub następcy tronu z arcyksiężniczką habsburską Marią Józefą we wrześniu 1719 roku Schmidt skomponował jeszcze obszerną francuską operę-balet Les quatre Saisons. Jednak aż do swojej śmierci w 1728 roku nie miał już możliwości kontynuowania swojej twórczości w stylu francuskim.

Pięć uwertur zachowało się w „Schrank No. II” repertuaru instrumentalnego kapeli dworskiej z początku XVIII wieku. Wewnętrzna numeracja szafy (nr 1–3 i 6) nie daje żadnych wskazówek co do czasu ich powstania. Jednolite stosowanie francuskich oznaczeń instrumentalnych, obsada na dwoje skrzypiec i dwoje altówek oraz użycie francuskich kluczy wskazują na wzorce francuskie. Jedynie uwertura nr 6 przewiduje zespół smyczkowy w manierze włoskiej: dwoje skrzypiec i jedną altówkę.

Badanie znaków wodnych przeprowadzone przez RISM sugeruje datę powstania między 1700 a 1720 rokiem.

Na ślubie Aleksego, syna cara Piotra I, z księżniczką Charlotte Christine von Braunschweig-Wolfenbüttel (wychowaną w Torgau) w październiku 1711 roku na zamku Hartenfels członkowie kapeli dworskiej pod dyrekcją Schmidta grali do tańca – uwertury Schmidta mogły zostać skomponowane właśnie z tej okazji. W marcu 1714 roku występował z zespołem kameralnym na ślubie hrabiego Maurycego Saskiego (syna Augusta Mocnego) i Marii Victorii Tugendreich von Loeben w Moritzburgu. Niedługo potem Schmidt wyjechał do Wersalu w orszaku następcy tronu Fryderyka Augusta (II.) razem z kilkoma muzykami kameralnymi, m.in. Jean-Baptiste Volumierem, Johannem Georgiem Pisendelem i Christianem Pätzoldem. Prawdopodobnie kapelmistrz zabrał ze sobą na te okazje także własne tańce dworskie.

Kopista głosów w „Schranck No. II” został zidentyfikowany jako Johann Jacob Lindner (1653–1733). Jego rękopiśmienne głosy do utworów Jeana-Baptiste’a Lully’ego, André Campry, Schmidta i stuttgarckiego kapelmistrza Johanna Christopha Peza można datować na lata 1710–1720. Wskazuje to na odbudowę repertuaru kapeli dworskiej po 1709 roku i stworzenie nowego zbioru utworów.

Ogólnie rzecz biorąc, uwertury 1, 2 i 4 mają w częściach otwierających Intradę, natomiast trzecia uwertura posiada układ dwuchórowy z Chaconne. Także to może być wskazówką nowego sposobu operowania różnymi grupami instrumentalnymi, jaki Schmidt rozwijał od 1709 roku. Dopóki jednak nie pojawią się jednoznaczne źródła, tego typu rozważania muszą pozostać spekulacją.

Pierwsza część uwertury nr 6 zachowała się w anonimowym rękopisie, który w 2008 roku został zidentyfikowany przez Wolfganga Eckhardta jako utwór Johanna Christopha Schmidta, pochodzący z jego divertimento teatrale Latona in Delo z 1699 roku.

Uwertura-suita była formą towarzyskiego muzykowania w XVII i XVIII wieku. Opierała się na sekwencjach tańców znanych już w renesansie, przede wszystkim przeznaczonych dla lutnistów – tradycji kontynuowanej w Niemczech od początku XVII wieku przez takich kompozytorów jak Paul Peuerl, Michael Praetorius, Melchior Franck, Johann Hermann Schein, Samuel Scheidt czy Johann Staden. Z sekwencji Allemande, Courante, Sarabande i Gigue preferowanej przez francuskich klawesynistów, takich jak François Couperin i inni, wykształciła się forma standardowa. Johann Sigismund Kusser, Georg Muffat i Johann Caspar Ferdinand Fischer przejmowali wzorce francuskie, by zestawiać pojedyncze fragmenty orkiestrowe z oper w uwertury. W przeciwieństwie do trzyczęściowej sinfonii włoskiej (szybko–wolno–szybko), we Francji w drugiej połowie XVII wieku ustaliła się jako norma sekwencja Air, Bourrée, Gavotte i Ouverture. Lully rozwinął uwerturę w imponującą część otwierającą i przejął także Chaconne do Ballet du cour. Johann Christoph Schmidt nie ograniczał się jednak do naśladowania praktyki Lully’ego czy Campry – w uwerturze nr 3 łączył na przykład formy francuskie z włoskimi. Obok uwertury i air pojawiają się także Intrada i sinfonia. Zarówno uwertura z fugowaną częścią drugą tworzy samodzielną suitę wraz z następującym po niej Air 1 i Menuetem, jak i sinfonia z podobnie fugowaną częścią tworzy kolejną sekwencję wraz z Grand Air, Air II i Chaconne. Choć nie można tego jeszcze uznać za przykład późniejszego drezdeńskiego „smaku mieszanego”, pokazuje to jednak suwerenne opanowanie przez Schmidta ówczesnych form muzycznych oraz tendencję do czerpania z obu tradycji stylistycznych – praktykę, którą stosowali także inni kompozytorzy niemieccy. Te uwertury wykonywano na uroczystościach i balach dworskich elektorsko-królewskiego dworu dla rozrywki towarzyskiej i odpowiadały wymogom saksońskiego ceremoniału dworskiego.

Wydanie partytury powstało na podstawie głosów wykonawczych przechowywanych w Saskiej Bibliotece Państwowej i Uniwersyteckiej w Dreźnie (Sächsische Landesbibliothek – Staats- und Universitätsbibliothek Dresden).

Dziękuję zespołowi L’arpa festante oraz jego dyrektorowi, panu Christophowi Hesse, za spostrzeżenia i poprawki uzyskane podczas nagrań dla wytwórni cpo, które zostały uwzględnione w niniejszym wydaniu.

Reiner Zimmermann

styczeń 2021